Cilësia e ajrit është një faktor kritik që ndikon shëndetin e njeriut dhe qëndrueshmërinë mjedisore. Prof. Dr. Afrodita Zendelska, Profesore e Asociuar në Fakultetin e Shkencave Natyrore dhe Teknike, Universiteti Goce Dellçev në Shtip, Maqedonia e Veriut, dhe bashkëpunëtore eksperte në Laboratorin AMBICON, ndan njohuritë e saj mbi rëndësinë e monitorimit dhe analizës së cilësisë së ajrit, sfidat që hasen dhe zgjidhjet e mundshme për të zvogëluar ndotjen.

Monitorimi i cilësisë së ajrit nuk konsiston vetëm në matjen e ndotësve, por edhe në kuptimin e burimeve dhe ndikimeve të tyre. Nga djegia e biomasës gjatë dimrit deri te emetimet nga trafiku gjatë verës, Prof. Dr. Zendelska ofron një pasqyrë të plotë mbi kontribuesit kryesorë të ndotjes së ajrit në Maqedoninë e Veriut. Ajo thekson nevojën për monitorim afatgjatë, zgjidhje të drejtuara nga komuniteti dhe politika të përshtatura për të adresuar këtë problem urgjent.

Me një bazë të fortë në kërkime shkencore dhe zbatime praktike, Laboratori AMBICON ka luajtur një rol thelbësor në identifikimin e burimeve të ndotjes dhe projektimin e masave për përmirësimin e cilësisë së ajrit në komuna të ndryshme. Prof. Dr. Zendelska thekson rëndësinë e monitorimit të vazhdueshëm dhe ndërgjegjësimit publik për të krijuar mjedise më të shëndetshme dhe më të qëndrueshme për të gjithë.

1. Pse është e rëndësishme analiza e cilësisë së ajrit për shëndetin e njeriut dhe mjedisin?

“Analiza e cilësisë së ajrit është thelbësore për të kuptuar ndikimin e tij në shëndetin e njeriut dhe mjedisin, duke ofruar të dhëna që mund të përdoren për të zhvilluar politika për reduktimin e ndotjes dhe përmirësimin e shëndetit publik.

Analiza përfshin matjen e niveleve të ndotësve të ndryshëm, si grimcat PM2.5 dhe PM10, të cilat mund të shkaktojnë probleme shëndetësore, si dhe gazra si ozoni, oksidet e azotit, oksidet e squfurit, monoksidi i karbonit dhe komponimet organike të paqëndrueshme. Për më tepër, analizojmë përbërjen kimike të mostrave të ajrit për të identifikuar burimet e ndotjes.

Disa nga ndotësit më shqetësues janë grimcat e imëta (PM2.5) dhe ozoni në nivelin e tokës (O₃), pasi ato lidhen me probleme serioze shëndetësore, si sëmundjet e zemrës dhe të mushkërive, si dhe vdekjet e parakohshme. Sipas EPA-së së SHBA-ve, ekspozimi i lartë ndaj PM2.5 shkakton rreth 374,000 vdekje të parakohshme në BE çdo vit, ndërsa nivelet e larta të ozonit kontribuojnë në 14,600 vdekje shtesë.

Diferenca midis PM10 dhe PM2.5 qëndron në faktin se PM10 ndikon kryesisht në traktin e sipërm respirator, ndërsa PM2.5 mund të depërtojë më thellë në bronkiolet dhe alveolat e mushkërive, duke shkaktuar probleme respiratore si astma, bronkiti dhe sëmundjet kronike të mushkërive. Ekspozimi afatgjatë ndaj ajrit të ndotur rrit rrezikun e sëmundjeve kardiovaskulare, pasi ndotësit si PM2.5, NO₂ dhe CO mund të shkaktojnë inflamacion të arterieve dhe presion të lartë të gjakut. Sipas OBSH-së, miliona vdekje çdo vit lidhen drejtpërdrejt me ndotjen e ajrit.”

2. Cili është procesi për përzgjedhjen e vendeve për marrjen e mostrave të ajrit dhe pse është i rëndësishëm monitorimi afatgjatë?

“Përzgjedhja e vendeve për marrjen e mostrave të ajrit është vendimtare për sigurimin e përfaqësimit të të dhënave të mbledhura. Vendi i përzgjedhur duhet të reflektojë kushtet rajonale, qofshin ato pranë zonave me trafik të lartë, objekteve industriale ose mjediseve rurale.

Faktorët kryesorë përfshijnë dendësinë e popullsisë, afërsinë me burimet e ndotjes, drejtimin e erës dhe karakteristikat gjeografike si lartësia, të cilat mund të ndikojnë në shpërndarjen e ndotësve. Pajisjet duhet të vendosen në hapësira të hapura, duke shmangur pengesat si ndërtesa të larta ose pemë.

Monitorimi afatgjatë i cilësisë së ajrit ndihmon në identifikimin e trendeve me kalimin e kohës, duke treguar nëse cilësia e ajrit po përmirësohet apo përkeqësohet. Ky informacion është thelbësor për hartimin e politikave dhe rregullimeve për përmirësimin e cilësisë së ajrit.”

3. Cilët janë ndotësit kryesorë dhe burimet e ndotjes së ajrit të identifikuar në hulumtimet tuaja?

“Hulumtimet tona në Laboratorin AMBICON tregojnë se gjatë sezonit të ngrohjes, djegia e biomasës është burimi kryesor i ndotjes së ajrit. Kjo përfshin ngrohjen e shtëpive me dru zjarri, si dhe furra, restorante dhe objekte të vogla industriale.

Në verë, trafiku bëhet burimi kryesor, duke përfshirë emetimet nga gazrat e shkarkimit, konsumimi i gomave dhe frenave, si dhe motorët e vjetëruar të naftës. Përveç kësaj, në disa rajone, pluhuri mineral nga guroret, ndërtimet dhe rishfaqja e pluhurit në rrugë kontribuon ndjeshëm në ndotje.

Djegia e hapur, duke përfshirë mbetjet bujqësore dhe zjarret në landfille, është gjithashtu një kontribues sezonal. Sistemet e ngrohjes publike dhe industriale që djegin naftë të rëndë dhe naftë janë burime të vazhdueshme, së bashku me aerosole sekondare të formuara përmes reaksioneve kimike atmosferike.”

4. Si ndihmojnë të dhënat e monitorimit të cilësisë së ajrit në reduktimin e ndotjes?

“Falë studimeve mbi burimet e ndotjes së ajrit të kryera nga Laboratori AMBICON, të dhënat e monitorimit gjatë gjithë vitit na kanë mundësuar zhvillimin e planeve të përshtatura për përmirësimin e cilësisë së ajrit për secilën komunë. Këto plane përfshijnë rekomandime specifike për adresimin e burimeve të identifikuara të ndotjes dhe janë të personalizuara sipas nevojave të secilës zonë.”

5. Pse është i rëndësishëm monitorimi i rregullt i cilësisë së ajrit dhe çfarë veprimesh mund të ndërmerren bazuar në gjetjet?

“Monitorimi i rregullt i cilësisë së ajrit është jetik për zbulimin e hershëm të rreziqeve mjedisore, duke mundësuar ndërhyrje në kohë për të mbrojtur shëndetin e njeriut dhe mjedisin. Variacionet sezonale dhe trendet e zbuluara përmes marrjes së vazhdueshme të mostrave ndihmojnë në orientimin e veprimeve si kalimi në sisteme të ngrohjes qendrore, adoptimi i teknologjive më të pastra industriale dhe promovimi i transportit publik.

Ndërgjegjësimi publik është gjithashtu kyç për të inkurajuar sjellje miqësore me mjedisin dhe për të nxitur ndryshime të udhëhequra nga komuniteti, që mund të çojnë në mjedise më të shëndetshme dhe më të qëndrueshme.”

Këto njohuri nga Prof. Dr. Zendelska nënvizojnë rëndësinë e monitorimit gjithëpërfshirës të cilësisë së ajrit dhe zgjidhjeve të përshtatura në Maqedoninë e Veriut. Duke përdorur të dhënat, duke adresuar burimet kryesore të ndotjes dhe duke angazhuar komunitetet, mund të bëhet përparim i rëndësishëm në uljen e ndotjes dhe sigurimin e një të ardhmeje të qëndrueshme për të gjithë

6. Çfarë ju shtyu të zgjidhnit këtë profesion, çfarë edukimi dhe njohurish ju nevojiteshin për ta fituar? Në këtë drejtim, a keni ndonjë këshillë për një të ri që dëshiron të ndjekë hapat tuaj?

“Kam përfunduar studimet master dhe doktoraturën në programin e Përpunimit të Mineraleve në Fakultetin e Shkencave Natyrore dhe Teknike, Universiteti Goce Dellçev. Një dëshirë e fortë për një mjedis më të pastër dhe më të shëndetshëm më motivoi të përkushtohem ndaj këtij fushe, dhe të dyja temat e tezave të mia ishin ngushtësisht të lidhura me mbrojtjen e mjedisit.

Përveç njohurive që përfitova përmes edukimit formal universitar, kam zgjeruar më tej ekspertizën time përmes mundësive të të mësuarit joformal, duke përfshirë sesione trajnimi, programe të mobilitetit ndërkombëtar dhe bashkëpunime në këtë fushë. Sot, krahas përgjegjësive të mia akademike si profesore, punoj në Laboratorin AMBICON, ku jam përgjegjëse për përcaktimin e përbërjes kimike të plotë të mostrave, analizimin e të dhënave të përftuara dhe modelimin e tyre për të identifikuar burimet e ndotjes së ajrit.

Mbrojtja e mjedisit është një shkencë ndërdisiplinore që kërkon përfshirjen e ekspertëve nga fusha të ndryshme për të arritur rezultate domethënëse. Nëse ju pëlqen të punoni ndërdisiplinarisht dhe të përballeni me probleme komplekse të botës reale, inxhinieria mjedisore ofron një mjedis intelektualisht stimulues.

Për ata që janë të pasionuar për mbrojtjen e mjedisit, adresimin e ndryshimeve klimatike dhe kontributin për një botë më të qëndrueshme, studimi i inxhinierisë mjedisore mund të jetë një zgjedhje frymëzuese dhe me ndikim.”

Ky përshkrim i detajuar nga Prof. Dr. Zendelska nënvizon rëndësinë e monitorimit gjithëpërfshirës të cilësisë së ajrit dhe zgjidhjeve të përshtatura në Maqedoninë e Veriut. Duke përdorur të dhënat, duke adresuar burimet kryesore të ndotjes dhe duke angazhuar komunitetet, mund të arrihet përparim i rëndësishëm në uljen e ndotjes dhe sigurimin e një të ardhmeje të qëndrueshme për të gjithë.

Prof. Dr. Afrodita Zendelska

Profesore e Asociuar

Fakulteti i Shkencave Natyrore dhe Teknike

Universiteti Goce Dellçev, Shtip, Maqedonia e Veriut

Bashkëpunëtore Eksperte, Laboratori AMBICON